شروط بصيرت يافتن از عبرت و انما يستبصر العبرة بثلاثة اشياء ؛ بصيرت يافتن از عبرت سه شرط دارد : بحياة العقل ، و معرفة الايام ، و السلامة من الاغراض . الف ) حيات عقل حيات عقل همان صحت ادراك است . بعضى از اذكار هستند كه تكرار آنها موجب حيات عقل مىشود ، نظير : يا حى يا قيوم و لا إله الّا انت . ذكر بايد گفت تا فكر آورد * صد هزاران گفتهء بكر آورد مولاى متقيان على عليه السّلام دربارهء حيات عقل و تأثير ذكر بر آن مىفرمايد : و ما برح لله - عزت آلاؤه - فى البرهة بعد البرهة و فى أزمان الفترات عباد ناجاهم فى فكرهم و كلّمهم فى ذات عقولهم . « 1 » همواره براى خداى - عزة آلاؤه - در برهه‌اى از زمان بعد از برههء ديگر ، بندگانى است كه در فكرشان با او راز مىگويند و در ذات عقولشان با او سخن مىگويند . ب ) شناخت ايام عمر سالك بايد قدر ايام و اوقات عمر خويش را بداند و آن را بيهوده سپرى نكند . به قول حافظ : قدر وقت ار نشناسد دل و كارى نكند * پس خجالت كه از اين حاصل اوقات بريم جلال الدين مولوى قدّس سرّه در خصوص وقت‌شناسى عارف سالك تمثيل زيبايى دارد : مردى پيش سر تراش مىرود و مىگويد موهاى سفيدم را از موهاى سياه جدا كن . سلمانى همه موهاى سر و ريش او را مىتراشد و يك جا پيش او مىنهد و مىگويد : خودت اين كار را انجام بده . مرد دين و مسافر دنيا فرصت اين قبيل كارها را ندارد . ريش او ببريد كُل پيشش نهاد * گفت تو بگزين مرا كارى فتاد اين سئوال و اين جوابش آن گزين * كه سر اينها ندارد درد دين « 2 »

--> ( 1 ) . نهج البلاغه ، ترجمهء فيض الاسلام ، خطبهء 213 . ( 2 ) . مثنوى ، دفتر سوم ، بيت 1378 و 1379 .